Wiebes kwadraat en hun andere ‘ik’ 28 april 2018 – Posted in: Blog – Tags: , , ,

Eric Wiebes, minister van Economische Zaken en Klimaat, had er geen weet van: een door hem zelf geschreven dividendbelastingmemo. Kan voorkomen, zulke vergeetachtigheid. Zeker bij Eric Wiebes. Als staatssecretaris van Financiën in het kabinet Rutte II en hoofdrolspeler in het DBA-drama had hij er ook al last van. Dat blijkt na het lezen van Vogelvrij verklaard,  door Joop der Weduwen.

Het schijnzelfstandigheidssymptoom

Op 20 april 2015, hij is dan ruim een jaar staatssecretaris, dient Wiebes namens de regering (Rutte II) de wet DBA in. De nieuwe wet moet een einde maken aan de voor de Belastingdienst grootste tekortkoming van de VAR: het ontbreken van sanctiemiddelen, met als symptoom schijnzelfstandigheid. Daartoe dereguleert ze de arbeidsrelaties, oftewel schaft ze de VAR af en keert ze terug naar de situatie daarvoor: met contracten en specifiek marktgerichte afspraken. De onderliggende wetgeving wordt niet aangepast.

Het initiatief is een mooie aanvulling op de ingrijpende Wet werk en zekerheid. Die beteugelt het toenemend aantal (vrije) opdrachtnemers ten opzichte van het afnemend aantal (vaste) werknemers. De wet DBA verduidelijkt de grens tussen opdracht- en werknemer. Nou ja, dat is zo ongeveer de bedoeling. In elk geval moet ze de VAR vervangen, want die werkt niet. Met de VAR is een oordeel door de Belastingdienst vooraf niet goed mogelijk. Bij de wet DBA kan het wel, dankzij samenwerkingsovereenkomsten tussen opdrachtgever en opdrachtnemer.

Geen weet van…

Volgens Wiebes neemt dankzij de wet DBA de administratieve last voor opdrachtnemers af. Ze hoeven immers geen VAR meer aan te vragen. Ook de administratieve last voor opdrachtgevers vermindert, want ze hoeven geen toezicht te houden op wel of niet de (juiste) VAR. Niet iedereen is dit met hem eens, maar niet iedereen wordt om een mening gevraagd. Ook, of zelfs, de Raad van State niet.  Actal wel: het Adviescollege toetsing regeldruk. Zijn advies komt tien dagen na indienen van het wetsvoorstel en precies één jaar voor het ingaan van de nieuwe wet. Het is niet mals. Heel in het kort: ‘Alles overwegende adviseren wij u het wetsvoorstel nu nog niet in te dienen.’

Eric Wiebes legt het advies van Actal aan de kant. De uitkomsten van het al lopende Interdepartementaal Beleidsonderzoek naar zzp’ers (IBO-zzp) wacht hij niet af. Dat IBO-rapport ligt inmiddels al tijdens de behandeling van het wetsvoorstel bij collega’s van de staatssecretaris. Hij zegt hier geen weet van te hebben, noch ernaar te willen informeren.

‘Een frisse verschijning’

Tien jaar vóór zijn benoeming tot staatssecretaris (op 4 februari 2014) was Wiebes’ politieke carrière op het ministerie van Economische Zaken begonnen. Daarvoor was hij onder meer consultant bij McKinsey en, langer, bij OC&C Strategy Consultants, waar hij partner werd. ‘Zeer intelligent en met een lenige geest’, zo omschrijft Het Parool de dan-nog-niet-staatssecretaris in een profiel uit 2012. ‘Een frisse verschijning’ en ‘een vrolijke bèta,’ aldus Trouw, eind 2014.

De frisheid, intelligentie en lenigheid van geest zijn Wiebes’ sterkste wapens. Hij zet ze met name in voor het doorvoeren van ideeën – goed of slecht – en vervolgens ter afleiding en afglijding van  kritiek. Eerst doet hij dit om de disfunctionerende wet DBA er doorheen te krijgen, dan om de dividendbelasting af te schaffen. Het zijn Wiebes’ twee grote politieke prestaties tot nog toe: beide zeer discutabel en beide met grote directe kosten voor de samenleving.

Vijandbeeld

Wat was Wiebes’ tactiek bij de wet DBA? Hij creëerde onder meer een vijandbeeld om de wetgeving erdoor te krijgen: dat van frauderende opdrachtgevers, waarvan zzp’ers en de samenleving de dupe zouden zijn. Wiebes gebruikte de termen opzet, fraude en zwendel en ging crescendo naar een rampscenario om de noodzaak tot een wet DBA te onderstrepen. ‘Daarbij kan worden gedacht aan situaties waarin sprake is van listigheid, valsheid of samenspanning en situaties die leiden tot ernstige concurrentievervalsing, economische of maatschappelijke ontwrichting of waarin het risico aanwezig is van uitbuiting.’ Wie zijn deze evident kwaadwillenden, deze fraudeurs en zwendelaars waar Wiebes zo resoluut over is en waartegen de Belastingdienst zo kordaat gaat optreden? Wie zijn de listige samenzweerders die onze economie en maatschappij kunnen ontwrichten en de burgers kunnen uitbuiten? Waar verschuilen deze zwendelaars zich en met hoeveel zijn ze? Het antwoord op die laatste vraag was… tien. Tien waren er in het vizier, ‘maar andere kwaadwillenden kunnen en mogen niet worden uitgesloten,’ aldus Wiebes.

Hoe gebruikte Wiebes zijn charme en slimheid ter verdediging van zichzelf en de door hem zelf geschreven stukken over dividendbelasting waarvan hij geen weet zou hebben? Door een avatar in te schakelen die de fouten zou hebben gemaakt: Wiebes in de derde persoon, een meneer ‘die een verwarrend gesprek voert’ – aldus Wiebes over Wiebes. Het is een behendig jongleren met Jung, een handig spelen met Persona’s. Het leidt de aandacht naar een fictief ander en plaatst de verantwoordelijkheid buiten het Zelf.

Vogelvrij verklaardBoek_Vogelvrij-verklaard arbeidsrecht zzp'er

In Vogelvrij verklaard (Het arbeidsrecht van de ondernemer. Hoe en waarom de freelancer verdwijnt), geeft de schrijver, Joop der Weduwen, een beeld van Wiebes’ rol en verantwoordelijkheid bij de afschaffing van de VAR en de invoering van de wet DBA, die zo catastrofaal was voor zzp’ers en de samenleving. Niet het debacle maar waarschijnlijk wel zijn partijtrouw en politieke behendigheid leverden hem een ministerpost op en een tot voor kort in mysteriën gehulde hoofdrol bij het afschaffen van de dividendbelasting. Terecht, want juist die trouw en behendigheid waren hierbij niet alleen handig, maar zelfs noodzakelijk.

Aan dat beeld van staatssecretaris Wiebes moest ik denken toen ik minister Wiebes zag staan in de Tweede Kamer: fris, intelligent en lenig van geest pratend over die andere ‘ik’ van hem. Wiebes oogt in twee van die drie gevallen zeer begaafd. Dankzij Joop der Weduwen – uit wiens boek ik ook een groot deel van bovenstaande tekst heb geleend – weet ik Wiebes naar mijn gevoel nu beter op waarde te schatten. Hoe hoog die waarde is, hangt af van de kwaliteiten die je waardeert. Ik waardeer zijn intelligentie en geestelijke lenigheid. De rest momenteel wat minder.

Vogelvrij verklaard? Lees een boekfragment.